W świadczeniu wspierającym punkty nie są przyznawane za samą diagnozę, lecz za poziom niesamodzielności w 32 czynnościach codziennego życia. WZON ocenia, jakiego wsparcia potrzebujesz, jak często jest ono konieczne, a następnie sumuje 25 najwyższych wyników cząstkowych. Maksymalny wynik to 100 punktów.
Za co przyznawane są punkty?
Ocena poziomu potrzeby wsparcia nie zastępuje orzeczenia o niepełnosprawności i nie jest klasyczną komisją lekarską. Wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności, czyli WZON, analizuje przede wszystkim codzienne funkcjonowanie osoby z niepełnosprawnością.
Znaczenie ma to, czy dana osoba potrafi wykonać określoną czynność samodzielnie, czy potrzebuje nadzoru, częściowej pomocy, całkowitego wyręczenia albo specjalistycznego wsparcia. Oceniane są także częstotliwość i zakres pomocy. Sam fakt posiadania konkretnej choroby nie przesądza więc o liczbie punktów.
Ocena może obejmować rozmowę z osobą zainteresowaną i jej opiekunem, obserwację oraz czynności sprawdzające. W składzie oceniającym mogą uczestniczyć między innymi fizjoterapeuci, pedagodzy, pracownicy socjalni, doradcy zawodowi i pielęgniarki. Ich zadaniem jest ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, a nie ponowne diagnozowanie choroby.
Jak oblicza się punkty?
Podstawowy wzór jest następujący:
waga czynności × współczynnik rodzaju wsparcia × współczynnik częstotliwości
Każda z 32 czynności ma wagę, której maksymalna wartość wynosi 4. Następnie tę wagę mnoży się przez współczynnik odpowiadający rodzajowi pomocy oraz przez współczynnik częstotliwości.
| Rodzaj wsparcia | Skrót | Współczynnik | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Wsparcie towarzyszące | WT | 0,80 | Nadzór, obecność, zachęta, asekuracja lub instruktaż |
| Wsparcie częściowe | WC | 0,90 | Pomoc przy części czynności |
| Wsparcie pełne | WP | 0,99 | Całkowite wyręczenie przy wykonaniu czynności |
| Wsparcie szczególne | WS | 1,00 | Specjalistyczna, intensywna albo niestandardowa pomoc |
Drugi współczynnik dotyczy częstotliwości wsparcia. Litera przy skrócie określa, jak często pomoc jest potrzebna:
| Częstotliwość | Skrót | Współczynnik |
|---|---|---|
| Czasami | D | 0,50 |
| Często | C | 0,75 |
| Bardzo często | B | 0,95 |
| Zawsze | A | 1,00 |
Oznaczenie WC-C oznacza więc wsparcie częściowe potrzebne często. Przy wadze 4 daje ono wynik 2,7 punktu, ponieważ:
4 × 0,90 × 0,75 = 2,7
Przykład obliczenia jednej czynności
Załóżmy, że przy zmianie pozycji ciała osoba potrzebuje wsparcia częściowego bardzo często. W takim przypadku obliczenie wygląda tak:
- Ustal wagę czynności – 4.
- Dobierz współczynnik rodzaju wsparcia – WC oznacza 0,90.
- Dobierz współczynnik częstotliwości – B oznacza 0,95.
- Pomnóż wartości – 4 × 0,90 × 0,95 = 3,42 punktu.
Po obliczeniu wyników dla wszystkich czynności WZON wybiera 25 najwyższych wyników spośród 32 ocenianych obszarów. Nie sumuje się więc wszystkich 32 pozycji. Suma wybranych wyników, po zaokrągleniu zgodnie z zasadami określonymi w przepisach, tworzy poziom potrzeby wsparcia od 0 do 100 punktów.
Jakie 32 czynności są oceniane?
Lista obejmuje różne obszary życia, a nie tylko czynności samoobsługowe. Można je uporządkować w następujące grupy:
- Poruszanie się – zmiana pozycji ciała, poruszanie się w znanym i nieznanym środowisku, korzystanie z transportu oraz sięganie, chwytanie i manipulowanie przedmiotami.
- Komunikacja i funkcje poznawcze – rozumienie bodźców, przekazywanie informacji, prowadzenie rozmowy, opanowanie nowej umiejętności, koncentracja oraz korzystanie z urządzeń i technologii.
- Higiena i zdrowie – mycie i osuszanie ciała, mycie rąk i twarzy, pielęgnowanie poszczególnych części ciała, troska o zdrowie, korzystanie z toalety i stosowanie zaleconych środków terapeutycznych.
- Samoobsługa – ubieranie się oraz jedzenie i picie.
- Decyzje i bezpieczeństwo – realizowanie wyborów i decyzji, pozostawanie samemu w domu oraz kontrolowanie własnych zachowań i emocji.
- Relacje społeczne – nawiązywanie kontaktów, utrzymywanie kontaktów z bliskimi oraz tworzenie bliskich relacji.
- Prowadzenie gospodarstwa domowego – kupowanie artykułów codziennej potrzeby, przygotowywanie posiłków oraz dbanie o dom, ubrania i obuwie.
- Sprawy finansowe i organizacyjne – dokonywanie transakcji finansowych, organizowanie czasu wolnego, załatwianie spraw urzędowych i realizowanie dziennego rozkładu zajęć.
W praktyce oznacza to, że nawet osoba wymagająca pomocy przy niemal wszystkich czynnościach nie uzyska wyniku będącego prostą sumą 32 pozycji. Ostateczny rezultat zależy od 25 czynności z najwyższymi wynikami.
Wytyczne WZON i problem WC-C
Największe kontrowersje dotyczą wytycznych przekazywanych WZON w grudniu 2024 r. Zgodnie z informacjami opisanymi w materiałach Rzecznika Praw Obywatelskich i publikacjach prasowych, w wybranych przypadkach specjalistom wskazywano stosowanie kwalifikatora WC-C, czyli ograniczenie wyniku do 2,7 punktu w danej czynności.
Problem polega na tym, że osoba, która według rzeczywistego poziomu niesamodzielności powinna otrzymać wsparcie pełne albo szczególne, może zostać oceniona tak, jakby wymagała jedynie wsparcia częściowego potrzebnego często. Różnica między maksymalną wagą 4 a wynikiem WC-C wynosi 1,3 punktu w jednej czynności.
W odniesieniu do osób w wieku 75 lat i więcej wskazywano dziewięć czynności, w których miał być stosowany taki limit. Chodzi między innymi o:
- poruszanie się w nieznanym środowisku;
- przemieszczanie się środkami transportu;
- opanowanie nowej umiejętności praktycznej;
- korzystanie z urządzeń i technologii informacyjno-komunikacyjnych;
- realizowanie wyborów i decyzji;
- tworzenie bliskich relacji z innymi osobami;
- kupowanie artykułów codziennej potrzeby;
- dbanie o dom, ubrania i obuwie;
- załatwianie spraw urzędowych.
Jeżeli w każdej z dziewięciu pozycji zamiast 4 punktów przyjęto maksymalnie 2,7, teoretyczna różnica może wynieść 11,7 punktu. To istotne, ponieważ spadek z 70 do 69 punktów oznacza utratę prawa do świadczenia w podstawowym systemie progów, a przejście między innymi przedziałami może obniżyć jego wysokość.
Podobne zarzuty dotyczą także osób niewidomych, niesłyszących oraz poruszających się na aktywnych wózkach. Nie oznacza to jednak, że każda decyzja WZON wobec osoby należącej do jednej z tych grup została wydana wadliwie. Ocena zależy od konkretnej decyzji, dokumentacji i sposobu zastosowania kryteriów.
RPO zwracał uwagę, że wytyczne nie są ustawą ani rozporządzeniem i nie stanowią źródła powszechnie obowiązującego prawa. Ustawa o świadczeniu wspierającym i rozporządzenie dotyczące ustalania poziomu potrzeby wsparcia nie przewidują wprost obniżenia punktacji wyłącznie ze względu na wiek. Z tego powodu pojawiły się pytania o podstawę prawną takiego ograniczenia i o to, czy dokument wewnętrzny może modyfikować sposób stosowania przepisów.
Wytyczne nie powinny zastępować indywidualnej oceny funkcjonowania. Jeżeli decyzja wskazuje na zastosowanie WC-C mimo faktycznej potrzeby wsparcia pełnego lub szczególnego, ten element może mieć znaczenie przy odwołaniu. Należy jednak analizować konkretną decyzję, a nie opierać się wyłącznie na samej przynależności do określonej grupy.
Ile punktów potrzeba do świadczenia?
Od 1 stycznia 2026 r. świadczenie wspierające jest dostępne dla osób, które uzyskały co najmniej 70 punktów, z uwzględnieniem szczególnych zasad dotyczących wcześniejszych etapów wdrażania świadczenia. Wysokość wypłaty zależy od przedziału punktowego i stanowi określony procent renty socjalnej.
| Poziom potrzeby wsparcia | Wysokość świadczenia | Procent renty socjalnej |
|---|---|---|
| 70–74 punkty | 40% renty socjalnej | 40% |
| 75–79 punktów | 60% renty socjalnej | 60% |
| 80–84 punkty | 80% renty socjalnej | 80% |
| 85–89 punktów | 120% renty socjalnej | 120% |
| 90–94 punkty | 180% renty socjalnej | 180% |
| 95–100 punktów | 220% renty socjalnej | 220% |
Kwota w złotych zmienia się wraz z waloryzacją renty socjalnej. Dlatego przy analizie decyzji trzeba sprawdzić przede wszystkim liczbę punktów i przedział, do którego została zakwalifikowana osoba. ZUS wypłaca świadczenie dopiero po uzyskaniu ostatecznej decyzji WZON i złożeniu odrębnego wniosku.
Co zrobić, gdy punktacja jest zaniżona?
Pierwszym dokumentem, na który warto zwrócić uwagę, jest kwestionariusz samooceny trudności w wykonywaniu czynności. Powinien konkretnie opisywać codzienne ograniczenia, zakres pomocy innych osób i częstotliwość tej pomocy. Samo wskazanie choroby lub ogólnego stopnia niepełnosprawności może nie wystarczyć.
Do wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia do WZON dołącza się w szczególności:
- wypełniony kwestionariusz samooceny;
- kopię orzeczenia potwierdzającego niepełnosprawność lub odpowiedni dokument równoważny;
- upoważnienie dla pełnomocnika, jeżeli sprawę prowadzi inna osoba;
- dokument potwierdzający ustanowienie opiekuna prawnego, jeżeli ma to zastosowanie.
Po doręczeniu decyzji trzeba sprawdzić, jak oceniono poszczególne czynności, jakie zastosowano kwalifikatory oraz które 25 wyników weszło do końcowej sumy. Przy odwołaniu szczególne znaczenie mają właśnie te pozycje, które wpłynęły na ostateczny wynik.
Jeżeli decyzja WZON nie opisuje realnej potrzeby pomocy, odwołanie powinno wskazywać konkretne czynności, częstotliwość wsparcia i dowody potwierdzające codzienne funkcjonowanie.
Od decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia można złożyć wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Warto dołączyć dokumentację medyczną, opisy rehabilitacji, informacje od opiekunów oraz precyzyjny opis tego, czego osoba nie może zrobić samodzielnie. Jeżeli problem dotyczy WC-C, należy wskazać, w których czynnościach zastosowano ten kwalifikator i dlaczego nie odpowiada on rzeczywistemu zakresowi pomocy.
Po uzyskaniu ostatecznej decyzji WZON wniosek o wypłatę świadczenia składa się do ZUS. Samo orzeczenie o niepełnosprawności nie wystarcza do wypłaty, ponieważ potrzebna jest także decyzja określająca poziom potrzeby wsparcia.
Najważniejsze jest to, że wynik zależy nie od liczby rozpoznań medycznych, lecz od oceny codziennej niesamodzielności. Przy odwołaniu trzeba analizować 25 najwyżej ocenionych czynności, zastosowane współczynniki i ewentualne ograniczenia wynikające z WC-C.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W konkretnej sprawie należy przeanalizować decyzję WZON, obowiązujące przepisy oraz terminy odwoławcze.
